Latest post / Nieuwste bericht

Het eerste beeld

posted in: Blog | 0

Al twee miljoen jaar maakt besef van schoonheid deel uit van de ervaring van de mens, dat is het uitgangspunt waarmee archeoloog Thomas Wynn en beeldend kunstenaar Tony Berlant  in het Nasher Sculpture Centre in Dallas , Verenigde Staten de tentoonstelling First Sculpture/ Handaxe to Figure Stone hebben gemaakt. Iemand die welwillend is, kan de esthetische kwaliteit van een vakkundig gemaakte druppelvormige vuistbijl van geaderd silex of tweekleurig limoeniet gemakkelijk ervaren. De gedachte aan een op ons lijkende maker van een miljoen jaar geleden helpt de hedendaagse beschouwer daarbij. Wynn en Berlant wilden echter verder dan de ‘mooi/lelijk dichotomie’.  Zij kozen in First Sculpture nnaast vuistbijlen voor archeologische vondsten die uitdrukking zijn van het vermogen van de Homo Erectus om in natuurlijke objecten dieren, de menselijke gestalte en vooral gezichten te zien.

Volgens een tekst in de catalogus van First Sculpturen hebben wij het vermogen gezichten te kunnen zien ‘to negotiate the complex social dynamics of primate group life’. Elders heet  deze beeldende vaardigheid ‘zelfbewustzijn’ en dat is zo mogelijk nog veelomvattender maar een verklaring geeft het nog niet. Elke keer weer blijkt het moeilijk om bij de ‘prehistorsiche geest’ te komen, de reconstructies van hun hoofden zijn weliswaar aantrekkelijk maar ook vreemd en daarom niet persé behulpzaam. De wijdverspreide obsessie met ‘oorsprong’ in het algemeen en die van de mens in het bijzonder maakt het onderwerp tot een studieterrein dat vol is van inbeelding, geloof en speculatie.

Homo heidelbergensis, Zambia, reconstructie door John Gurche (illustratie uit de catalogus)

 

Deze uitgesproken menselijke neigingen die Berlant en Wynn in First Sculpture hebben gelukkig behouden. In museumcollecties zijn vanwege wetenschappelijke scepsis nauwelijks figure stones – stenen met afbeeldingen van dieren, mensen en gezichten – te vinden. Alle in de tentoonstelling opgenomen stenen die geen vuistbijlen of ander gereedschap zijn, werden op zogenaamde archeologische plaatsen gevonden. De stenen zijn vaak – meer of minder dan een miljoen jaar geleden – bewerkt om de uitdrukking ervan te versterken. Je krijgt de indruk dat Homo Erectus en Homo Neanderthalensis een ‘cartoon cultuur’ kenden.

Figure stone, Fontmaure Frankrijk, 150.000 tot 50.000 jaar oud (illustratie uit de catalogus)

 

De werking van cartoons zit in de vermindering van eigenschappen en in de uitvergroting ervan. En er is niets onwetenschappelijk aan de vraag waarom een vroege hominide als de Australopithicus Afarensis niet om deze vereenvoudigde afbeeldingen zou kunnen lachen. Psycholoog en neurowetenschapper V.S. Ramachandran schrijft in de catalogus over een experiment met ratten die met voedsel als beloning hebben geleerd een rechthoek boven een vierkant te verkiezen en die daarna bij herhaling een meer extreme weergave van een rechthoek bleken te prefereren, een verschijnsel dat hij schaart onder de ‘super stimuli’ en ‘caracterization’ noemt.  De first sculpturen in de tentoonstelling in Dallas  zijn voorbeelden van dergelijke karikaturen en dat geldt ook voor de vuistbijlen van meer dan 30 cm lang die als werktuig onmogelijk te hanteren zijn.

 Super stimuli zijn groteske reducties. Wij hominiden brengen ze voort, onze hersenen ‘zien’ gezichten in dode materie. Bij de zogenaamde Makapansgat Pebble – een (gevonden) steen met de vorm van een doodshoofd – schrijven de samenstellers van de tentoonstelling: ‘Faces are a deep-seated perceptual predisposition possesed by all anthropoid primates, including humans.’ Wij zijn blijkbaar neurologisch hardwired , maar desondanks blijft de mens toch in alle gedragingen een wilsdaad en bedoeling zien. In deze uitzonderlijke tentoonstelling wordt het idee dat Homo Erectus een rationeler wezen is dan wij denken en zelf zijn door Thomas Wynn en Tony Berlant gesaboteerd. Voor even zijn wij vrij van exacte wetenschap en onze biologie die meedogenloos is.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het eerste beeld

|

Al twee miljoen jaar maakt besef van schoonheid deel uit van de ervaring van de mens, dat is het uitgangspunt waarmee archeoloog Thomas Wynn en beeldend kunstenaar Tony Berlant  in het Nasher Sculpture Centre in Dallas , Verenigde Staten de tentoonstelling First Sculpture/ Handaxe to Figure Stone hebben gemaakt. Iemand die welwillend is, kan de esthetische kwaliteit van een vakkundig gemaakte druppelvormige vuistbijl van geaderd silex of tweekleurig limoeniet gemakkelijk ervaren. De gedachte aan een op ons lijkende maker van een miljoen … Read More

Studie voor een revolutie

|

De op beide armen en benen donkerblauw getattoëerde Alex (42) werkt in het Zwitserse Bern in een tehuis voor autisten, wij liftten met hem mee van Basel naar Düsseldorf waar hij zijn moeder (83) ging bezoeken en verzorgen. Als het kon reed hij in zijn Toyota Avensis 162 km per uur, een door de hitte veroorzaakte scheur in het wegdek – de Tageschau had ze de avond tevoren laten zien – had ons in een ogenblik een andere wereld in kunnen … Read More

‘Het gaat om heel eenvoudige dingen.’

|

Pas 30 jaar was Jean Leering toen hij in 1963 tot directeur van het Van Abbemuseum in Eindhoven werd benoemd. Tijdens zijn studie bouwkunde aan de TU Delft maakte hij al twee tentoonstellingen die tot ver buiten dit vakgebied, onder andere in de wereld van de beeldende kunst, werden opgemerkt. Met zijn uitgesproken artistieke belangstelling en tekenvaardigheid kwam hij vanwege vaderlijke scepsis met betrekking tot de kunstenaarsprofessie op de TU terecht. Leering zag het niet als een beperking. Het was … Read More

De zieke keizer

|

Het gebeurt een paar keer in Albert Camus’ toneelstuk Caliguladat de Romeinse keizer aan zijn entourage vraagt om vermoord te worden. De senatoren, vertrouwelingen en vrienden van de keizer zijn het object van zijn onvoorstelbare wreedheid en willekeur, er is dus alle reden tot die moord. ‘Sluit de graanschuren, morgen is er hongersnood’, gelast de keizer, want niet alleen de hofhouding is het onderwerp van zijn onbeperkte macht en destructieve opvatting van vrijheid. Camus noemde zijn stuk ‘de geschiedenis van … Read More

Onder het asfalt de savanne

|

In de Paasweek van 2018 – zondag 25 maart tot en met zondag 1 april – vielen er in Spanje 26 verkeersdoden. Daar niet bij opgeteld is de Indische olifant die aan een hartaanval op de A30 bij Pozo Canada in de provincie Albacete overleed. De vrachtwagen met vijf circusdieren kapseisde bij een inhaalmanoeuvre en kwam dwars op de weg te staan. Terwijl door de brandweer het dode dier in een container werd getakeld liepen de andere olifanten, geschaafd en … Read More

in de kelder van het Stedelijk Museum

|

In de videofilm die de nieuwe collectie presentatie van het Stedelijk Museum begeleidt is veel plaats voor architect Rem Koolhaas ingeruimd. Naast hem zien we de teamleider tentoonstellingsopbouw van het SM, het hoofd van de afdeling educatie en publicaties en de directeur van Tata Steel Nederland. De opnamen bij TSN geven een suggestie van het productieproces van staal maar figureren vooral als een klassiek toonbeeld van industriële heroïek. Analoog hieraan is de inrichting van het SM bij wijze van spreke … Read More

De moderne Prometheus

|

Frankenstein verafschuwt het wezen dat hij heeft gemaakt. In het naar hem genoemde boek vlucht hij bij de eerste aanblik weg maar het schepsel dat hij een monster noemt achtervolgt hem en gaat een confrontatie met hem aan. Het monster heeft zichzelf spreken geleerd en begrepen dat liefde de mensen met elkaar verbindt. Hij roept Frankenstein tot verantwoording en vraagt waarom hij hem die begiftigd is met alle menselijke gevoelens van de omgang met zijn schepper en zijn dierbaren heeft … Read More

Kopie aan de Arno

|

De Italiaanse Renaissance is in Florence op een voorbeeldige wijze bewaard gebleven. De gebouwen van toen zijn er nog, de fresco’s staan verbazingwekkend fris op de muren waarop ze door briljante kunstenaars ruim 500 jaar geleden zijn geschilderd. Met de gebouwen, de beelden, schilderijen, tapijten en het meubilair zijn zij het kapitaal van het museale themapark dat de stad is geworden en van onoverkomelijke bezwaren tegen de miljoenen bezoekers die elk jaar naar de Michelangelo’s, Ghirlandaio’s, Brunelleschi’s en Donatello’s komen … Read More

Eigenaar van het onderwerp

|

Kunstenares Hannah Black heeft in een door 25 collega’s mede ondertekende open brief aan de curatoren van de Whitney Biennial 2017 gevraagd om uit de tentoonstelling een schilderij te verwijderen. Zij vraagt zelfs om de vernietiging van Open Casket van Dana Schutz, een post-mortem portret van de zwarte Amerkaanse tiener Emmett Till die in 1955 op grond van valse beschuldigingen in het stadje Money, Mississippi werd gelyncht. Of deze controverse groot dan wel klein is, is een kwestie van perspectief. … Read More

Donkere Materie

|

In 2009 stelden fotograaf Carl De Keyzer en historicus Johan Lagae uit het archief van het Koninklijk Museum voor Midden Afrika in Tervuren het boek CONGO BELGE en images samen. De ruim honderd foto’s gemaakt rond het jaar 1900 tonen een wereld die ongekend is en niet afdoende lijkt te kunnen worden beschreven, de vraag is zelfs of ooit iemand een dergelijke beschrijving van belang gevonden heeft. Voordat Joseph Conrad in 1902 zijn Heart of Darkness publiceerde heeft hij als … Read More

Het W-woord

|

  Het artikel van Koen Kleijn in De Groene Amsterdammer van 24 augustus 2017 over de eis tot naamsverandering van Witte de With liet er geen twijfel over bestaan; toegeven aan de eis zou het doodvonnis van het Rotterdamse kunstcentrum betekenen. In het gesprek met Kees Weeda in het radioprogramma OVT op 10 september 2017 – de voorzitter van de raad van Toezicht kondigde naamsverandering aan – werd gezegd dat het Gemeentebestuur van Rotterdam de subsidie aan WdW zou gaan … Read More

|

  Bewaren